Ali Pashë Tepelena, Luani i Janinës.

Filed under: Figura Historike,Konferenca,Kryesore |

Ali Pashë Tepelena, Luani i Janinës.

Permbledhje nga: Olsi Jazexhi

Shekulli i XVIII i gjeti trevat Shqiptare ne nje kohe autonomie te theksuar nga  pushteti Osman i Stambollit dhe pa nje fuqizim te madh te bejlereve dhe pashallareve  Shqiptare ne qeverisjen e tyre ne Shqiperi. Shqiptaret qe tashme kishin krijuar ne  Stamboll lidhje te forta politike, krijuan edhe ne Shqiperi baza te forta autonomie, ku  familje te ndryshme Shqiptare, si ato te Vlorajve, Velebishtajve, Ngurzajve etj filluan  qe te bejne nje politike autonome nga Stambolli. Shekulli i XVIII pa ne Shqiperine e  Jugut qytetin e Janines qe te marre rrolin e kryeqytetit te Shqiperise ku lojerat politike  mes pashallareve Shqiptare u zhvillonin, ne kete qytet qe ishte nder me  kozmopolitanet dhe me i zhvilluari ne te gjithe Ballkanin. Grindjet e Pashallareve  Shqiptare per kontrollin e Janines, arriten pike vendimtare te tyre, kur Janina ra ne  duar te Pashait Mehmet Karakushi ku morri tipare te nje pashalleku dhe u shkeput nga  sanxhaku i Terhalles. Vdekja e Mehmet Pashes, e la qytetin e Janines ne vakum, te  cilin e shfrytezoi Ali Tepelena[1], qe u mbiquajt ‘Asllan’ apo Luani i Janines, dhe qe  me pas morri edhe titullin Pasha. Ali Pashe Tepelena, personi qe aq shume preku  penen e orientalisteve Evropjane, coi inspiratat e Shqiptareve, u be sebep i fitores se  Grekerve, dhe qe aq shume shqetesoi Sulltanet e Stambollit.

Karriera

Nuk asnje dyshim se figura me e rendesishme dhe me e famshme e historiografise  Shqiptare neper kohera eshte figura e Ali Pashe Tepelenes, Pashait Shqiptar, sundues  te Shqiperise se Mesme dhe Jugore, te fundshekullit te 18 deri me 1822.  Ali Pashe Tepelena qe mendohet te kete lindur diku mes intervalit te 1740 deri me  1750, ishte bir i nje familje aristokrate Shqiptare nga Tepelena. Gjyshi i Ali Pashes i  qujatur Mukhtar, ishte nje komandant i zoti ne ushtrine Osmane, gje te cilen ai e pati  treguar ne rrethimin e Korfuzit me 1716. I jati i Mukhtarit, Muçoja (apo Mustafai) ka  qene Be nga Gjirokastra dhe besohet te kete qene muteselim (nen-guvernator) i  nahijes se Tepelenes qytet qe ishte pjese e Sanxhakut (rrethit) te Vlores.[2] Mukhtari, gjyshi i Aliut si Be qe ishte, kishte nen kontrollin e tij prona dhe ushtare te  shumte. Me vdekjen e Mukhtarit, titulli i Beut dhe pronat e Mukhtarit i kaluan te jatit  te Aliut, Veliut. Gjate nje sherr qe Veliu i jati i Aliut pati me kusheririn e tij te pare,  Islam Beun qe ishte edhe mutessarrif i Delvines, coi ne vrasjen e Islamit nga Veliu  me 1759, gje qe coi Porten e Larte (ne Stamboll) qe pas 3 vitesh ta caktoje Veliun si  mutessarrif i Delvines.[3]

Ali Pasha qe u lind ne kete rreth aristokratik Shqiptar qe nje raport ndaj Hapsubrgeve  te 1783 permendet se familja e Aliut ishte “familja me nobel e Toskeve te te gjithe  Epirit”[4]nuk pati fat qe te gezoje shume. Ne moshen 10 vjecare vdekja e babait te  Aliut e coi familjen e tij qe te gjendet e vetme ne mes te kater rrugeve, te braktisur dhe  varferuar. Familjes se mbetur pa burre te Aliut, armiqte e te atit te tij filluan qe ti  benin lloj-lloj poshtersishe. Per kete arsye, e ema e Aliut, Hankoja qe rridhte nga  fshati i Konices [5], tashme u detyrua qe te marre rrolin e burrereshes ne familje dhe u mundua qe te mbronte nderin dhe pronat e saja nga armiqte e te shoqit. Por ne nje  konfrontimet qe ajo pati me bandat e Kardhiqioteve[6]  dhe Harmoveve, ajo ra  viktime e pabesise se Kardhiqioteve qe e turperuan Hankon sebashku me te motren e  Aliut, Shanicen duke i marre peng dhe c’nderuar.  Aliu i vogel qe ne kete kohe mendohet qe te kete qene mes 10 deri me 15 vjec arriti qe  te shpetoje nga kurthi i Kardhiqoteve, por pasiqe ai ishte i pafuqishem dhe i vogel, ai  nuk mundi qe te shpetonte dot nenen dhe motren e tij nga poshtersite e Kardhiqoteve.  Motra dhe e ema e Alit u lirua nga Kardhiqotet vetem pasi nje tregtar Grek nga  Gjirokastra shkoi ne Kardhiq dhe i pagoi Kardhiqotet per lirimin e dy femrave te  marra peng.  Hidherimi qe Aliu i vogel morri ne shpirt nga kjo poshtersi, dhe kerkesa e Hankos per  te marr hak per nenen e tij, ndoshta ishin edhe shkaqet kryesore qe cuan Aliun qe te  rritej si nje djale ambicioz dhe me inspirime ne jete. Duke qene se ai rridhte nga nje  familje e varfer, por me tradite aristokratike, Aliu rinine e tij sipas shume tregimesh e  nisi si ‘bandit’ qe shquhej per trimeri dhe zgjuarsi. Ne kohen e rinise se Aliut

Shqiperia e Mesme policohej nga ‘armatolet’ qe ishin mercenare Greko-ortodoks, qe  shquheshin per kurrupsion dhe hajdutllek te madh mes tyre.  Ali Pasha sipas disa tregimesh mendohet qe te kete qene kryetar i nje bande cubash  me ndikim në Thesali dhe anës se maleve të Pindit gjate rinise. Perderisa keto krahina

ne ate kohe administroheshin nga Pashallëku i Beratit me në krye Ahmet Kurt Pashën,  nje dite, Aliu u zu rob dhe e pru në Berat. Pashait te Beratit, Ahmetit, i bëri shume  përshtypje bukurija dhe mencuria e Aliut. Per kete arsye Ahmeti, e punesoi Aliun si  roje personale ne shtepine e tij. Por pas disa kohesh pune ne Pashallekun e Beratit,  Aliu qe transmetohet te jete merzitur me Pashain, te cilit ai i kerkoi vajzen e tij, por qe  Pashai ia rrefuzoi, u largua nga Berati dhe u bashkua me shoket e tij te mehershem.  Me pas Aliu kaloi ne Delvine ku aty u martua me te bijen e Kapllan Pashes, (Pashait  te Delvines qe ishte ne lufte me Ahmet Kurtin), Gjylsymen. Duke qene i ri ne moshe  (24 vjec) dhe nje njeri me ambicje dhe zgjuarsi, Kapllani pa tek Aliu nje njeri te afte  per te bijen e tij.

Disa kohe pas marteses se Aliut ne Delvine, i vjerri i Aliut, Kapllani, vdiq. Vendin e  Kapllanit e zuri kunati i Aliut, qe quhej Ali dhe ishte martuar me te motren e Aliut,  Shanicen. Por kunati i Aliut pas pak kohesh vdiq ne nje konflikt, kurse i vellai i tij  Selimi nuk u lejua qe te behej Pasha nga Padishau i Stambollit, keshtu qe posti i shkoi  Aliut nga Tepelena. Pak kohe pas marrjes se postit te Pashait te Delvines[7] , me  1787, Ali Pashes iu caktua posti i Derbendler Bashbugut (shefi i policise se rrugeve  malore). Zotesia e Aliut dhe sinqeriteti i tij ne pune jo vetem qe shtoi besimin e Portes  se Larte ne aftesite e Aliut, por mbi te gjitha i solli zonave qe ai policonte qetesi dhe  siguri qe kishte munguar prej kohesh, kjo fale ndershkimeve te rrepta qe Aliu iu dha  hajduteve e kacakeve te kohes. Duke rekrutuar nje force Shqiptaresh te perbere nga  4.000 veta, Aliu vendosi rregull qe nga Janina e deri ne Thermofilat. Duke pasur kete  post, sebashku me postin e mutessarrifit te sanxhakut te Terhalles te cilin Aliu e  kishte marre ne 1786[8], Aliu marshoi drejt Janines me 1788 ku zoteronte anarkia.  Kardhiqi eshte nje fshat ne zonen e Mallakastres ne Shqiperi, qe ne kohe te Ali Pashes kishte statusin e qytetit. Me vendosjen e rregullit dhe qetesise ne Janine, Aliut iu dha posti i Pashait apo  Vezirit te Janines, qe perpara tij u mbante nga Izet Pasha.[9] Ky post qe ishte edhe posti me i larte qe Aliu do te gjente ne karrieren e tij coi ne  themelin e shtetit autonom Shqiptar qe Ali Pasha krijoi dhe udhehoqi gjate jetes se tij,  prej moshes 44 vjec e deri ne vdekje.

 Ndertimi i Shtetit Shqiptar

Me marrjen e Janines, Ali Pashe Tepelena, filloi edhe ndertimin e shtetit autonom  Shqiptar qe do te shtrihej nga Durresi ne Veri deri ne gjirin e Korintit ne Jug. Duke  nenshtruar Konicen, Permetin, Kelcyren, Libohoven, Arten dhe me vone me acarimet  e Osmaneve me Bushatllinjte e Shkodres dhe fuqite Evropjane, Aliu morri kazane e  Korces, nenshtroi Himaren, Gjirokastren, Beratin, Vloren dhe Delvinen.  Ne kete periudhe Aliu i vuri nje vemendje te madhe infrastruktures se vendit. Ai  ndertoi rruge, hane, ura e ndertesa te reja neper fshatra e qytete. Sic shume agjente, e  visitor Evropjan transmetuan ne kohe te Aliut, ne Pashallekun e tij nje mireqenie dhe  ringjallje e tere kulturore morri pjese.

Sipas Hobhousonit (1813) Aliu e beri zakon qe  ta vizitonte cdo fshat e qytet te Pashallekut te tij, te pakten njehere ne vit. Duke ruajtur  nje autonomi te gjere nga qeveria e Stambollit, Aliu diti me saktesi sesi te shuaje  konfliktet, vjedhjet dhe hajdutlleqet ne Pashallekun e tij, dhe u soll si nje princ i  vertete. Kujdesja e Aliut per infrastrukturen dhe zhvillimin e Shqiperise ne kohe te tij,  coi ne lindjen e nje vale te madhe artizanesh, zejtaresh, tregtaresh dhe per me teper  shume vizitoresh te huaj u shtyne qe te vizitonin Shqiperine.

Nga kapitali i Pashallekut te Aliut, Janines tregtare dhe agjente tregtare nga Venecja,  Ankona, Padua etj, vendosen lidhjet e tyre qe ne ate kohe u shqua per pasurine e  madhe. Nga Janina tekstile, mendafsh, flori, argjend e shpata dhe arme u eksportuan  per ne Itali dhe viset e Ballkanit.[10]Limone, portokalle, lesh e vaj ulliri qe shpesh  vinin nga Saranda e Delvina u kaluan ne kohe te Aliut nga Janina per ne tregjet e  Evropes.

Ndersa kafeja, sheqeri erdhen ne Janine nga Trieste, rrobat erdhen nga  Gjermania dhe Franca. Ne kete kohe portet e Durresit, Vlores e Prevezes sherbyen si  pikat me te rendesishme nga ku mallrat i erdhen kapitalit te Ali Pashes.  Pasuria ne kohen e sundimit te Ali Pashes ne Janine u shtua shume. Sipas Cifutit te  konvertuar ne Islam, Ibrahim Mansur Effenidese[11] , qe sherbeu si sekretar i Aliut,  Ali Pasha vete personalisht kishte mese 500.000 dele dhe 600.000 dhi. [12]Ne kohen  e Aliut, fushat e Terhalles dhe Larises qe me pare rronin ne frike dhe skamje, u  mbushen plot me drith e prodhime bujqesore. Edhe pse ligjet Osmane te kohes e  ndalonin eksportin dhe monopolizimin e grurit, vizitore te kohes se Aliut vune ne

dukje se Aliu ishte nje nga biznesmenet dhe eksportuesit me te medhenje te grurit ne  Pashallekun e tij.  Nese perpara ardhjes se Aliut ne pushtet ne trevat e Shqiperise, shume veta nuk  paguanin taksat ndaj shtetit (Osman) me ardhjen e Aliut sistemi i taksave u riperteri  ne te gjithe vendin. Aliu pervec taskave qe njerezit duhet te paguanin ndaj qeverise se  Stambollit, vuri edhe taksa per pashallekun e tij, taksa me te cilat ai mbante shtetin  dhe investimet ne vend. Personat qe rrefuzonin te paguanin taksat u ndershkuan  shume rrepte nga Aliu qe i burgoste dhe denonte rrepte ata qe nuk paguanin detyrimet.  Pervec permiresimeve ekonomike, Aliu mbante nje elite te gjere intelektuale ne  pallatin e tij. Sekretaret e Ali Pashes ne shume raste ishin Grek te shkolluar, Evropjan  te konvertuar ne Islam, dhe Shqiptare me eksperience. Pasiqe jetonte ne Janine ku  kishte shume Greker, gjuha zyrtare qe Aliu perdorte ne pallatin e tij per dokumentime

ishte Greqishtja dhe Turqishtja, pasiqe Shqipja nuk kishte zhvilluar nje alfabet te qarte  te vetin. Por gjuha e perditshme qe Aliu perdorte ne ishte Shqipja te cilen Aliu e  perdori per dokumentimet e tij, por duke e shkruar me germa Greke.[13]  Ne kohen e pashallekut te Aliut ne Janine, Janina u kthye ne qendren me te edukuar te  te gjithe Ballkanit. Ne Janine u shkolluan me mijera Shqiptare, Grek e Turq. Me  dhjetra shkolla u hapen, shkolla ne te cilat edhe shumica e rilindasve Shqiptare te  shekullit te 19-20 u edukuan.

Ne fushen e administrates se Aliut, nuk duhet te harrohet Divani qe ai themeloi per  administrimin e shtetit te tij, ku rrolin e kryeministrit te Aliut e luante Omer Pashe  Vrioni qe ishte edhe kryekomandant i ushtrise se Aliut.[14]  Ne politike Aliu e tregoi veten e tij si nje nga pashallaret me te afte te kohes se tij.  Ashtu si edhe Mehmet Ali Pashe Cami ne Egjypt, Ali Pasha ishte ne gjendje qe  Pashallekun e tij ta kthente ne nje shtet kuazi te pavarur nga Osmanet. Nga Janina,  Aliu hynte ne marreveshie me Ruset, Anglezet e Francezet kur te donte ai, dhe  pashallekun e tij e konsideronte si token e tij dhe jo si toke Turke. Edhe pse Ali Pasha  mbante marredhenie te mira me Porten e Larte, sidomos me Valide Sulltanin (nenen e  Sulltanit), te ciles ai i dergonte edhe dhurata here pas here, ai ishte virtualisht i  pavarur nga Stambolli. Per kete edhe Anglezet, Francezet e Ruset derguan  ambasadoret e tyre ne Janine, qe iu drejtonin Ali Pashes ne termat e nje princi te

pavarur.

Duke qene i shkathet dhe i mprehte ne politike, Ali Pasha diti ne shume raste sesi ti  luaje Anglezet kunder Francezeve, dhe ne shume raste te marre edhe ndihma e  dhurata prej atyre, duke iu premtuar aleanca dhe mbeshtetje.  Ne kohen kur ne Evrope lufta me Napoleon Bonaparti ishte ne maksimum, Aliu ishte  ne kontroll te plote te Shqiperise Jugore dhe te Mesme me bijte e tij mutassarrif ne  Tërhalle dhe Lepant (Mukhtari dhe Veliu). Ne keto kohe Aliu pati kontakte te gjera  me Anglezet dhe Francezet me te cilet ne 1797 pati edhe kontaktin e pare.[15]

Pushtimet e Francezeve ne detin Jon, te: Prevezes, Vonices, Pargës dhe Butrinti qe me  pare ishin koloni Veneciane e coi Aliun qe te hyje ne kontakt me Francezet duke i  pergezuar ata. Ne kete kohe, Aliu qe arriti te marre ndihma militare dhe leje per te  dale ne det nga Francezet, e cuan ate qe te shtypte kryengritjet ne Himarë, gje per te  cilen, Porta e Larte e shperbleu Aliun me titullin Asllan – Luan.  Sulmi i Francezeve ne Egjypt e coi shtetin Osman qe te hynte ne lufte me Frenget, gje  e cila shtyu edhe Aliun qe te sulmoj Prevezen dhe Vonicen dhe te detyroje Francezet  qe te dorezohen. Me kete fitore mbi Frenget dhe me rregullimin e mevonshem te  marredhenieve Turko-Frenge, Sulltan Selimi i III e gradoi ate si guvernator te te gjithe  Rumelise (te tokave Osmane ne Evrope) me qender ne Manastir, ne Prill te 1802.  Ambicjet e Aliut per ta larguar Francen nga deti Jon e cuan ate qe te hyje ne aleance  me Angline qe ashtu si Aliu donte te largonte Francezët nga ishujt e detit Jon.  Bashkepunimi i Aliut me Anglezet e cuan ate qe te marre ndihme militare nga Anglia,  ku ndermjet te tjerash ai morri nje dhuratë prej 20 topash.

Ne fushen e religjionit Ali Pasha, ashtu si edhe shumica e Shqiptareve te kohes se tij  ishin, praktikuan Islamin si fene zyrtare te pashallekut, qe ishte feja e rraces sunduese  – Shqiptare. Pervec Shqiptareve Musliman, ne pashallekun e Aliut kishte edhe Grek  Ortodoks dhe disa Cifute. Edhe pse Greket Ortodoks gezonin lirite e parapara nga  Islami, shpesh shume prifterinje Grek u ankonin se Aliu ishte shume i dhene pas  Shehjlereve dhe Dervisheve, dhe sipas shume bashkekohesve te tij, ai iu dhuronte  atyre shume para. Edhe pse ka disa tregime qe rrefejne per Aliun qe te kete detyruar  disa Grekofile Shqiptare qe te Shqiptarizohen / Islamizohen me force, e verteta eshte  se Aliu ishte shume tolerant ndaj jo-Islamo / Shqiptareve ne Pashallekun e tij, saqe  tregohet se ai i lejonte Grekerit Ortodoks qe te vishnin rroba ekstravagante ne kohen e  tij (edhe pse kjo nuk lejohej nga ligjet e kohes), gje qe e coi edhe nje Dervish qe te  ankohet tek Aliu per tolerancen e madhe qe ai tregonte per ata.[16]

 Te njejten  tolerance fetare ne e gjejme nga Aliu edhe ne Haremin e tij, qe sic transmetohet Aliu

ne ate kishte nje Shqiptare Kristiane nga Tepelena, qe Aliu e lejonte te kryente ritet e  saja fetare ne pallatin e tij, me prifterinje.[17]

Megjithate ne sarajet e Ali Pashe Tepelenes shume Evropjane pranuan Islamin. Nder \ ata ne mund te kujtojme Marko Kurinin qe ishte premtuar qe te behej Peshkop i  Bombeit ne Indi, por pasiqe ai sherbeu si sekretar i Napoleon Bonapartit per disa kohe  ne Egjypt, me vone gjate nje rruge per ne Evrope ai u morr si skllav nga disa pirate  Ulqinak, te cilet e shiten ne Janine. Ali Pasha qe e bleu Kurinin si skllav, e Islamizoi  ate dhe me pas e punesoi ne sarajet e tija. Si pasoje e pranimit te Islamit, Kurini e  ktheu emrin e tij ne Mehmed Effendi[18]

Megjithe tolerancen qe Aliu tregonte per fete, dhe sipas disa tregimeve qe flitet edhe  per konsumimin e alkolit nga ai, vizitoret qe vizitonin Aliun gjate Ramazanit ne  Tepelene, njoftojne se Aliu agjeronte te gjithe Ramazanin, dhe gjate vizitave qe Aliu bente ne Tepelene, ne vendin e rinise se tij, ai behej konservativ ne fe.[19]  Edhe pse  shkrues si puna e Haxhi Serretit e tregonin luften e Aliut kunder tradhetareve Suliote  qe luftuan ne krah te Grekerve dhe Frengeve, si lufte kunder ‘qafirave’ (te pafeve),  faktet ne kete argument nuk jane shume bindes.

Ne fundin e jetes se tij, tregohet qe Aliu i eshte kthyer shume fese, devocionit fetar  dhe mesimeve te Islamit. Sipas Ibrahim Mansur Effendise, Aliu fundin e jetes se tij e  kaloi prane nje mistiku Persian (Sheikh Ali), te cilit pas vdekjes, Aliu i ndertoi edhe  nje mazoleum.

 

Fragmente nga jeta ne Pashallekun e Aliut

Tokë e Shqipërisë! Lere shikimin tim të derdhet në ty

Në ty, me njerëz të ashper kujdestarë

Kryqët bien, minaret lartësohen

(Lord Bajron, Peligrinazhi i Chaild Haroldit)

Jeta ne Pashallekun e Ali Pashes, ishte nje jete mjaft e bukur me ngjyra orientale  Shqiptare qe ndezi shume kureshtjet e orientalisteve qe edhe shkruan per ate. Bukuria  e Shqiptareve, krenaria e tyre, kultura e ndryshme nga ajo e Evropes, dhe per me teper  zgjuarsia dhe personaliteti i Ali Pashes ishin nga faktoret me terheqes qe udhetare  Evropjan si Bajroni, gjeten ne Pashallekun e Ali Pashes. Historite qe bashkekohes te  Aliut shkruan per bemat e tij jane te shumta… Shume jane te pabesueshme, prekese,  por qe ne fund tregojne karakterin e Ali Pashes dhe te jetes ne pashallekun Shqiptare  te Janines. Bajroni nder te tjera ne kujtimet e tija kujton se:  Nuk do të harroj kurre ditën kur hym në Tepelenë, ne oren pese të mbremjes, ndërsa  dielli ishte duke perënduar. Më erdhi në mëndje, me pak ndryshime në veshjen,  përshkrimi i Branstone Castle në nje nga librat e Walter Scott. Veshja ndryshon mbas  kombësise së trimave që janë në shërbim të Vezirit. Shqiptarët kanë petkun ma të  mrekullueshëm të botës me fustanellën e bardhë, me jelekun prej kadifeje të qendisur  me ar, me xhamadanin prej stofe të zezë dhe me koburen dhe kamën me doreza prej  argjendi të punuar. Tartarët me qylafet e gjatë mbi krye; Turqët me çallmat dhe  kaftanët e veshun me gëzof përmbrënda. Te gjithe këto kostume të bukur plot ngjyra

dhe shkëlqim, ashtu edhe banesa e Ali pashës formonin nji pamje fort të kandshme  për nje të huej. Më futën në nje dhomë që ishte shtrue mjaft bukur dhe Sekretari i  Vezirit më pyeti për shëndetin mbas modës turke. Nuk më lejuan të paguaj as për  fjetjen, as për ushqimin dhe as për ndonje send tjetër.[20]  Kurse Hobhousi shkruante rreth Aliut:  Veziri ishte nji burrë i shkurtën dhe mjaft i trashë. Kishte nji fytyrë shume të  kendshme me cipë të bardhë dhe trajtë të rrumbullakët. Syte i kishte të kaltërt me  lëvizje të shpejta që të banin me kuptuar menjiherë se nuk gjindesh përpara nji Pashai  oriental. Mjekrën e kishte të bardhë dhe të gjatë sa i binte përmbi gjoksin… Na priti  me nji kortezi të jashtezakonshme dhe na mori aq me të mirë sa me na quajtur djem te

tij. Ishte fare në qejf për nje njeri ne ate pozitë. Në sa vise të Turqise që vizituem nuk  pashë nje pasha tjetër të qeshte në ate mënyrë. Nuk kishte ndonji roje të posaçme, por  vetëm katër a pesë djem të veshun me petkun e bukur shqiptar dhe me flokët e gjatë që  u binin mbi supe.[21]

Prostituta qe u kthye ne Shenjtore

Nje nga ngjarjet qe shumica e Evropjaneve vune shenim ne mbresat e tyre ne  Pashallekun e Ali Pashes, ishte edhe historia e Grekes Frosine dhe birit te Aliut,  Mukhtarit. Sipas tregimeve, mesohet se djali i Aliut, Mukhtari ishte qejfli i madh.  Duke u nisur nga ky fakt, nje Greke e quajtur Frosine, qe ishte gruaja e nje tregtari  Grek, ishte nje nga shume femrat qe shkonin me Mukhtarin. Duke patur deshiren e saj  qe ta vidhte Mukhtarin sa me shume qe ajo mundtte, Frosina nje dite iu lut Mukhtarit  qe ishte ne dashuri me ate si i cmendur, qe ti jepte asaj unazen e floririt qe Mukhtar  Pasha mbante. Mukhtari i verbuar nga pasionet, kujtoi se Frosina ia kerkonte atij kete  unaze ne shenje dashurie, por Frosina ne te vertet pasiqe ia morri unazen Mukhtarit,  shkoi menjehere tek nje argjendar per ta shitur mallin e marre.

Argjendari qe e pa unazen qe Frosina ia coi atij, pasiqe e kuptoi vleren e madhe te saj,  shkoi menjehere ne pallatin e Pashait per ta shitur kete mall te cmuar tek gruaja e  Mukhtarit, Pashoja. Pashoja qe e njohu unazen e te shoqit, u be si e marre dhe e pyeti  argjendarin se kujt ia kishte marre ai kete unaze. Argjendari i tregoi se ia kishte dhene  grekja Frosine. Pashoja si grua e ndershme dhe me dinjitet, qe tashme ishte ne kulmet  e xhelozise, shkoi menjehere tek i jati i Mukhtarit, Aliu dhe i tregoi atij historine.

‘Ne  kete kohe, Mukhtari u therrit nga Stambolli per te shtypur Pashain e Adrianopojes ne  Turqi qe ishte cuar ne rrebelim. Aliu qe u informua nga nusja e birit te tij Pashoja, per  herezite e te shoqit me putanat Greke, pasiqe kreu nje hetim dhe i gjeti te gjitha  prostitutat me te cilat i biri shkonte, i morri ato, i lidhi dhe i mbyti ne liqenin e Janines  per shkak te pabesive bashkeshortore dhe prostitucionit qe ato kryenin, i cili sipas  Aliut dhe ligjeve te kohes ishte nje krim i madh.  Greket qe i urrenin Shqiptaret ne kulm, ndershkimin e prostitutave Greke dhe te  Frosines, i kthyen ne terma fetare, dhe per kete arsye Kisha Ortodokse Greke e shpalli  prostituten Frosine Shenjtore, duke shtuar edhe metej urrejtjen Greke kunder  Shqiptareve, tashme te shenjterizuar me nje prostitute, dhe duke satanizuar Shqiptaret  dhe Ali Pashen te cilit Greket i dhane pershkrime si gjarper, satana etj.[22]

 

Hakmarrja ndaj Kardhiqoteve.

Si Shqiptar i ndershem dhe me gjak qe ishte, Aliu qe nga vegjelia e tij, mbajti me vete  gjithnje nje enderr ne vete, ate te marrjes se hakut per nenen dhe motren e tij qe ishin  c’nderuar nga Kardhiqotet kur ai ishte ende i vogel. Deri në shtratin e vdekjes  Hankoja, e ema, i kujtonte Aliut turpin qe i kishin vene Kardhiqotet asaj dhe i  kerkonte atij qe tia vinte nderin ne vend. Dhe momenti i venjes se nderit ne vend i  erdhi Aliut me 1812, mbi 40 vjet pas turperimit qe Kardhiqotet i kishin bere familjes  se tij.

Per kete ai rrethoi Kardhiqin dhe ekzekutoi 60 vete te cilet i kishte marre peng. Me  pas Aliu hyri në qytet në krye të ushtrise dhe iu kërkoi që të gjithe burrat ti përuleshin.  Gjashteqind burra të çarmatosur i shkuan atij përpara dhe i ofruan njohjen si  sundimtar te tyre, te nje Han jashte Kardhiqit (Hani i Valias, ndermjet Kardhiqit dhe  Janines). Aliu i quajti Kardhiqiotet vellezër dhe djem të tij, dhe i fali. Por mes  fytyrave te atyre qe ai pa ne ate tubim, ai njohu ata që i kishin poshteruar nenën. I  ndezur nga ndjenja e hakmarrjes, Aliu u dha urdhër ushtarve të tij qe ta rrethonin  hanin dhe të masakronin te gjashteqind burrat. Por ushtarët e Aliut rrefuzuan me  qelluar mbi njerez të çarmatosur. Per kete arsye, disa Greker të kryesuar nga Thanas  Vaja, e kryen gjakmarrjen kunder gjashteqind Kardhiqiotve.

Renia e Pashallekut te Janines.

Ardhja ne pushtet ne Stamboll e Sulltan Mahmudit te II, pervec te tjerash i solli shtetit  Osman ri-centralizimin e kontrollit nga Stambolli. Mahmudi qe ne jeten e tij perjetoi  rrevoltat e Jenicereve ne Stamboll, u be i vendosur ne shkaterrimin e tyre dhe te cdo  fuqie tjeter ne shtetin Osman. Ne kete kohe Pashallaret te ndryshem kishin krijuar  shtete nen – shtete ne Devletin Osman. Nder keta, dy me te fuqishmit mund te shihen  dy pashallaret toske Shqiptare, njeri ishte Mehmet Ali Pasha i Egjyptit, dhe i dyti Ali  Pashe Tepelena i Janines.

Per kete arsye qe me 1812 Ali Pasha u shpall si shkarkuar nga posti i mutessarifit te  Janines dhe u urdherua qe te shkoje ne Tepelene, por me nderhyrjen e Anglise Aliu  mbijetoi. Duke patur paranoje nga planet e ardhshme te Stambollit, Ali Pasha iu dha  dore te lire militanteve Greke ne trevat e tija qe te benin rremujra kunder Stambollit.  Por Greket nga ana tjeter, pasiqe arriten edhe qe te depertojne ne pallatin e Ali Pashes,  shpresonin qe ta shfrytezonin luften e Ali Pashes me Turqit ne dobi te tyre.  Nderkohe, nje pasha Shqiptar qe quhej Ismail Pasho Beu pronat te cilit i ishin marre  nga Ali Pashe Tepelena, pas shume ankesave qe ai beri ne Porten e Larte, dhe pas nje  atentati te deshtuar qe Ali Pasha beri kunder tij, arriti qe te kete audience me Sulltanin

te cilit i tregoi per demet qe i kishte bere Ali Pasha. Sulltan Mahmudi pas kesaj  audience, dhe me deshiren e tij per te centralizuar pushtetin ne shtetin Osman, e  shpalli Ali Pashen dhe bijte e tij si te jashteligjshem.  Per kete arsye, ne qershor te 1820, nje ushtri e komanduar nga Ismail Pasho Beu  sulmoi Janinen. Ne kete kohe shume gjenerale te Aliut e dezertuan ate, nder ata  15.000 veta me Omer Bej Vrionin. Forcat bashibozuke (policore) te Aliut bene nje  rrezistence te dobet, gje qe e detyroi Ali Pashen qe me besniket e tij te mbyllet ne dy  keshtjella prane qytetit. Gjithashtu, djemte e Aliut; Veliu dhe Myftari ne kete lufte u  dorezuan shpejte. Nen udheheqjen e Hurshid Pashes nga Morea qe ishte armik  personal i Aliut dhe forcave te Bushatllinjve nga Shkodra rrezistenca e tij u be e  pashprese. Per kete arsye Ali Pasha filloi negociatat e dorezimit ne menyre qe ti falej  jeta, por Hurshid Pasha e mashtroi ate dhe ushtaret e tij e vrane Aliun ne momentet  kur ai e kuptoi se ishte tradhetuar.

Vdekja e Aliut, dhe perqendrimi i ushtrive Osmane dhe Shqiptare ne lufte kunder Ali  Pashes, i dhane shans rrebeleve Grek qe te fillonin dhunen e tyre ne Epir dhe Greqi  per krijimin e shtetit Helen. Ne kete rrebelim shume Shqiptare ortodokse morren  pjese, si suliotet Marko Bocari etj, te cilet luftuan perkrah Grekerve per krijimin e  shtetit fondamentalist Helen, shtet i cili me vone do te shtypte dhe vriste Shqiptaret  egersisht, pervec debimeve masive dhe masakrave qe ky shtet do te bente kunder  Shqiptareve Musliman ne Epirin e Jugut dhe te Veriut, egersi qe ne i pame edhe ne  shek. e XX dhe po e shohim ne te XXI. Shume nga ata Shqiptare ortodoks qe luftuan  per Grekun, me pas u helenizuan dhe humben lidhjet e tyre Shqiptare, keshtuqe sot  Greket, suliote si Marko Bocari etj, i shpallin heronje Grek.

[1] Historia e popullit Shqiptar, 1996, 86

[2] BA, Cevdet Tasnifi, Timar, 4971, 2710, 2699

[3] Ibid, Dahiliye, 14418

[4] Skiotis, 1971, 227

[5] Enc. of Islam, 1960, 398

[6] Kardhiqi eshte nje fshat ne zonen e Mallakastres ne Shqiperi, qe ne kohe te Ali

Pashes kishte statusin e qytetit.

[7] Ne Enc. e Islamit, thuhet se Aliut i jepet posti i mutesserifit dhe jo i Pashait,

kurse nga T. Zavalani flitet per postin e Pashait.

[8] Historia e popullit Shqiptar, 1996, 86

[9] Tajar Zavalani, 1966, 151

[10] Salamanga, 1959

[11]  Emri i tij ishte: Samson Cerfleer de Mendelsheim. Ai ishte cifut nga Strasburgu

[12] Ibrahim Manzur Effendi 1827, 373

[13] Fleming, The Muslim Bonaparte, 63

[14] Historia e popullit Shqiptar, 1996, 87

[15] Tajar Zavalani, 1966, 154

[16] Leake 1835, 494

[17]  Ibid

[18] Fleeming, 1999, 179

[19] Leake 1835, 36

[20] P. Eunell, – Vjerrsha, letre dhe flete te zgjedhuna nga ditari i Lord Byron.

Londer 1949 (marre nga: Zavalni, 1966)

[21] Hobhouse, 1813, 97

[22]  Fleeming, 1999, 168

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>